Hurtownia Manufaktury

Hurtownia Manufaktury


Osoba odpowiedzialna za projekt: Karolina Jakoweńko
Instytucja odpowiedzialna za projekt: Fundacja Brama Cukermana
Czas trwania: 01.12.2008 - 31.12.2014
Opis projektu:

   Hurtownia Manufaktury to miejski szlak upamiętniający przedsiębiorstwa działające w Będzinie, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej w okresie międzywojennym. Powstał z pomysłu Fundacji Brama Cukermana we współpracy ze Starostwem Powiatowym w Będzinie, Urzędem Miejskim w Sosnowcu i Urzędem Miejskim w Dąbrowie Górniczej. W starych ogłoszeniach i reklamach z lat 30-tych XX wieku odnaleziono informacje o wielu zakładach, fabrykach, organizacjach i przedsiębiorstwach działających wtedy w Będzinie, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej. Szlak składa się z 3 części: tablic zamocowanych na kamienicach w centrum miast, strony internetowej oraz mapy – folderu.

Przy tworzeniu szlaku wykorzystano następujące materiały źródłowe:

1. Książka Adresowo – Reklamowa Zagłębia Dąbrowskiego dla przemysłu i handlu 1922 rok, Sosnowiec 1922.
2. L.O.P.P. Kalendarz – Informator. Zagłębia Dąbrowskiego i Okolic na 1928 rok, Sosnowiec 1927.
3. Spis Abonentów Państwowych i Koncesjonowanych sieci telefonicznych
    w Polsce (z wyjątkiem miasta Stołecznego Warszawy) 1931/32 r., 1931.
4. Plan miasta Będzina, Będzin 1935.
5. Mapa powiatu Będzińskiego, Będzin 1936.
6. Przewodnik Gospodarczy województw: kieleckiego, krakowskiego i śląskiego 1938, Sosnowiec 1937.

Fundacja Brama Cukermana – grupa osób opiekujących się dawnym żydowskim Domem Modlitwy przy al. Kołłątaja 24/28 w Będzinie.



Hurtownia Manufaktury w Będzinie

   W Będzinie od wieków przecinały się szlaki handlowe, które sprzyjały rozwojowi gospodarczemu regionu. Układ urbanistyczny centrum miasta ma średniowieczne korzenie. Został częściowo zniszczony w czasie II Wojny Światowej, a przede wszystkim w latach siedemdziesiątych XX wieku. Budując trasę do Huty Katowice poszerzono aleję Kołłątaja, wyburzając pierzeję i tereny przy rzece Czarnej Przemszy. Nie zmieniło to faktu, że do dziś zachowało się wiele interesujących fragmentów dawnej architektury wartej zwiedzenia. Życie miasta początkowo (data nadania praw miejskich to rok 1358) rozwijało się przy rzece i zamku o obronnym charakterze oraz parafii Św. Trójcy na Górze Zamkowej.


    W XIX wieku Będzin stał się stolicą przemysłowego Zagłębia Dąbrowskiego. Wtedy to centrum zaczęło formować się wzdłuż kolei. Na przełomie wieków XIX i XX powstało śródmieście wraz z ulicami Małachowskiego i Modrzejowską, z placem targowym (dzisiejszy Plac 3-go Maja) i kamienicami w stylu eklektycznym i secesyjnym.

 

   Lata międzywojenne w architekturze to rozwój stylu modernistycznego, który i w Będzinie znalazł swoje miejsce, stanowiąc o bogactwie kultury i postępie myślowym mieszkańców. Wokół Rynku (dziś Plac Kazimierza Wielkiego) i Rynku Rybnego rozgrywało się życie mieszkańców różnych narodowości. Przede wszystkim miasto zamieszkiwali Polacy i Żydzi, pojawiali się też Francuzi, Rosjanie i Romowie. Spuścizna po tych narodach znalazła swe odbicie w materiałach archiwalnych. Czasami odnajdowane są namacalne pamiątki, jak choćby żydowskie Domy Modlitwy - Synagoga Mizrachi i Dom Modlitwy Cukermanów, który do dziś dnia cieszy oczy zarówno mieszkańców, jak i turystów.



Hurtownia Manufaktury w Sosnowcu

KRÓTKI RYS HISTORYCZNY MIASTA ORAZ JEGO GOSPODARKI


    Sosnowiec jest młodym miastem z zaledwie stuletnią historią. Położony na granicy Górnego Śląska i Małopolski, w XIX w. i na początku XXw., znalazł się na granicy Cesarstwa Rosyjskiego i Prus (następnie Niemcami) i Austrią. Pod koniec XIX wieku stał się największym miastem kształtującego się Zagłębia Dąbrowskiego, będąc zarazem największą na świecie wsią.

 

   Prawa miejskie otrzymał w roku 1902, kiedy to z osad Stary Sosnowiec, Pogoń, Ostra Górka, Sielec i Radocha powstało na mocy ukazu carskiego miasto Sosnowiec. Do jego rozwoju przyczyniło się wybudowanie stacji granicznej Kolei Warszawsko – Wiedeńskiej oraz odgałęzienie Kolei Iwanogrodzko (dęblińkiej) – Dąbrowskiej z tzw. dworcem południowym. Ze względu na połączenia kolejowe, duże złoża węgla, rozwijające się górnictwo oraz przygraniczne położenie, Sosnowiec był szczególnie atrakcyjny dla niemieckiego i żydowskiego kapitału. Na przełomie XIX i XX wieku powstały nowe przedsiębiorstwa związane z przemysłem ciężkim oraz fabryki chemiczne i włókiennicze.

 

   W przemyśle węglowym ukształtowały się z czasem dwa zespoły: Gwarectwo hr. Renarda (1884 r.) oraz w miejsce dawnego Gwarectwa von Kramsta – tzw. Sosnowieckie Towarzystwo Kopalń i Zakładów Hutniczych (1890 r.). Oba te zespoły opanowane zostały w późniejszym okresie przez kapitał francuski, do którego należało nawet 90% górnictwa na terenie obecnego Sosnowca, Zagórza, Klimontowia i Niwki. Rozwój przemysłu, handlu i usług był głównym czynnikiem miastotwórczym w dwudziestoleciu międzywojennym. Miasto rozwijało się niebywale szybko - w okresie dziesięciu lat Sosnowiec podwoił liczbę swoich obywateli osiągając w roku 1939 – przed wybuchem II Wojny Światowej – ponad 134 tysiące mieszkańców. Awans Sosnowca, jako handlowej stolicy województwa kieleckiego, do którego wówczas należał, przypieczętowany został utworzeniem w mieście Izby Przemysłowo – Handlowej dla całego województwa. Ten dynamiczny rozwój Sosnowca został brutalnie przerwany wraz z wybuchem II Wojny Światowej i okupacją hitlerowską.

    Analizując spis dawnych przedsiębiorstw działających w centrum Sosnowca (ulice Modrzejowska, Małachowskiego, Kołłątaja, Targowa, Dekerta) uderzająca jest ilość nazwisk żydowskich właścicieli. Wszystkie te przedsiębiorstwa, oraz ich właściciele odeszli na zawsze podczas okupacji hitlerowskiej. Po tamtej społeczności pozostało niewiele śladów, tym bardziej ważne wydaje się przywracanie pamięci o mniejszości żydowskiej w tym mniej znanym wymiarze - żydowskiej przedsiębiorczości w Zagłębiu.

    Celem autorów szlaku Hurtownia Manufaktury w Sosnowcu było także przypomnienie przedwojennego Sosnowca, jako młodego, dynamicznie rozwijającego się miasta, które w krótkim czasie awansowało do rangi regionalnej „metropolii”. Drugim zamierzeniem autorów była próba rekonstrukcji wizerunku Zagłębia Dąbrowskiego, jako regionu o bogatym i wielokulturowym dziedzictwie: polsko-śląsko-rosyjsko-niemiecko-francusko-żydowskim.



  W Dąbrowie Górniczej

KRÓTKI RYS HISTORYCZNY DĄBROWY GÓRNICZEJ


    Chociaż Dąbrowa Górnicza jest młodym miastem i prawa miejskie uzyskała dopiero w 1916 roku, to teren dzisiejszego miasta jest bogaty w archeologiczne ślady wczesnośredniowiecznego osadnictwa. Na ich podstawie można ustalić od X wieku istnienie Łośnia, a od XII wieku Strzemieszyc, będących w średniowieczu ośrodkiem wytopu metali. Od III rozbioru w 1795 r., Dąbrowę z pozostałymi ziemiami dzisiejszego Zagłębia Dąbrowskiego przyłączono do Prus (Nowy Śląsk). Mniej więcej wtedy powstała mapa tych okolic, z której odczytać można, iż zalążkiem dzisiejszego miasta była wieś zlokalizowana przy trakcie prowadzącym z Krakowa na Śląsk.

 

   W ówczesnej wsi funkcjonowała karczma, kuźnia, studnia i kapliczka. Koniec wieku XVIII, to intensywny rozwój gospodarczy wsi, spowodowany odkryciem złóż węgla kamiennego. Już w 1796 r. z inicjatywy władz pruskich rozpoczęto budowę pierwszej odkrywkowej kopalni węgla kamiennego, która otrzymała nazwę „Reden” (odnazwiska hr. Fryderyka Wilhelma Redena). Od 1815 r. Dąbrowa została włączona do Królestwa Polskiego. Przy kopalni „Reden” powstało osiedle robotnicze, następnie pierwsza w Dąbrowie szkoła elementarna oraz szpital.

 

   W roku 1839 zakończono budowę Huty Bankowej, która przyczyniła się do intensywnego rozwoju miasta. Jej lokalizacja w centrum dzisiejszej Dąbrowy Górniczej przesądziła o układzie urbanistycznym miasta. Na przełomie XIX i XX wieku Dąbrowa była największym skupiskiem inteligencji technicznej w Zagłębiu Dąbrowskim, jej kuźnią była Szkoła Górnicza Sztygarka.

 

    W latach okupacji hitlerowskiej Dąbrowa Górnicza wraz z całym Zagłębiem Dąbrowskim została włączona do Rzeszy, jako część „rejencji katowickiej”. Po wojnie jednym z głównych celów ówczesnych władz stało się przywrócenie do życia przemysłu i jego intensywny rozwój. W latach 1972-76 wybudowano największy w kraju i jeden z największych w Europie Kombinat Metalurgiczny Huta Katowice – obecnie ArcelorMittal Poland S.A. Historia dąbrowskiego górnictwa zakończyła się w 1995 roku, kiedy to wydobyto ostatnią tonę węgla z kopalni „Paryż”. Miasto rozpoczęło budowę nowej tożsamości.

 

Działania w ramach projektu
  • Działanie w dzielnicach
  • Działanie w Regionie
  • Wycieczka
Środowisko docelowe
  • Dorośli
  • Miasteczko
  • Miasto
  • Młodzież
Działanie środowiskowe w ramach projektu
  • Edukacja
Status projektu: Dobra Praktyka
Opis pomocy:

Województwo: Śląskie
Dzielnica Lublina: Kalinowszczyzna
Strona www: http://www.bramacukermana.com
E-mail: e-mail: [email protected]