Historia mówiona Lublina. Cykl zajęć dydaktycznych

Historia mówiona Lublina. Cykl zajęć dydaktycznych (scenariusz)

Temat: Edukacja regionalna
Miejscowość: Lublin
Powiązane przedmioty nauczania:
  • Język polski
  • Historia
  • Wiedza o kulturze
  • Języki obce
  • Religia
  • Wiedza o regionie
Metody pracy
  • Heureza
  • Kwerenda
  • Opowiadanie
  • Praca w grupach
  • Praca z mapą
  • Praca z obrazami/zdjęciami
  • Praca z tekstem
  • Spacer
  • Wycieczka
Pomoce dydaktyczne: mapy i plany Lublina przedwojennego oraz współczesnego, plany przedwojennej dzielnicy żydowskiej w Lublinie, fotografie dzielnicy żydowskiej, historie mówione – zebrane przez uczniów (nagrane na kasetach) relacje osób pamiętających Lublin z okresu międzywojennego, przykładowy kwestionariusz, karta inwentaryzacyjna, oświadczenie, arkusze papieru, mazaki, plansze, długopisy
Autor: Marta Kubiszyn
Czas trwania lekcji: 4 x 45 minut
Grupa docelowa (uczniowie): Szkoła Ponadpodstawowa

Streszczenie:

W czasie zajeć uczniowie, korzystając z map i kserokopii starych fotografii, porównują obecny stan dawnej dzielnicy żydowskiej Lublina ze stanem sprzed wybuchu wojny.


Cele zajęć:

 

Cele ogólne:

zapoznanie się z historią, topografią i zmianami urbanistycznymi Lublina z okresu międzywojennego.

 

Cele operacyjne- Uczeń:

  •  porusza się sprawnie w przestrzeni topograficznej swojej małej ojczyzny;
  •  lokalizuje miejsca w topografii miasta w kontekście przemian historycznych i społecznych;
  •  obserwuje zmiany w przestrzeni urbanistycznej i architektonicznej, jakie miały miejsce w Lublinie w ciągu ostatniego półwiecza (likwidacja dzielnicy żydowskiej w czasie II wojny światowej i bezpośrednio po niej, rozbudowa dzielnic mieszkaniowych itp.);
  •  analizuje fakty historyczne związane z Lublinem z okresu międzywojennego;
  •  zbiera informacje na temat wielosetletniej obecności mniejszości wyznaniowych w Lublinie;
  •  posługuje się pojęciem „tolerancja”;
  •  korzysta z różnych źródeł wiedzy (podręczniki, gazety, czasopisma, archiwa, wystawy itp.);
  •  odczytuje, opisuje i analizuje mapę Lublina z okresu międzywojennego i współczesnego oraz zestawia zdobytą wiedzę z informacjami pozyskiwanymi z innych źródeł (podręczniki, relacje słowne, fotografie itp.).

 


Przebieg zajęć:
  1. Uczniowie wraz z nauczycielem, wyposażeni w mapy (z lat trzydziestych i współczesną) oraz w kserokopie fotografii nieistniejących ulic i domów, przemierzają obszar dawnej dzielnicy żydowskiej na Podzamczu, porównując stan obecny ze stanem sprzed wybuchu wojny. Uczniowie mogą opracować przed wycieczką poszczególne przystanki i w jej trakcie prezentować opisy  poszczególnych obiektów.

  2. Wycieczkę po nieistniejącej dzielnicy żydowskiej w Lublinie można zakończyć wizytą w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” i zwiedzeniem z przewodnikiem wystawy „Portret Miejsca” poświęconej Lublinowi z okresu międzywojennego. Elementami wystawy są: fotografie dokumentalne; rozbudowana część dźwiękowa przygotowana w oparciu o relacje mówione, zebrane w ramach programu „Historia Mówiona”; makieta Lubelskiego Zespołu Staromiejskiego (stan z 1939 r.) pokazująca m.in. nieistniejącą dziś dzielnicę żydowską.

 

Proponowana trasa wycieczki:

Brama Grodzka →     Stary Cmentarz Żydowski (kirkut) na Kalinowszczyźnie →         ul. Ruska  →          ul. Czwartek (Dom Pereca) →     

ul. Unicka/Lubartowska (Jesziwa) →     ul. Lubartowska – Izba Pamięci Żydów →       ul. Świętoduska: Plac Ofiar Getta →       przejście ul. Kowalską →       spacer ulicami nieistniejącej dzielnicy żydowskiej: Szeroka – Jateczna – Krawiecka →        Podzamcze  →      Brama Grodzka – wystawa „Portret Miejsca” w Ośrodku „Brama Grodzka-Teatr NN”

 

Plan wycieczki:

  1.  Krótki wstęp – zarys historii Lublina i Miasta Żydowskiego.
  2.  Słuchamy krótkiej opowieści o dziejach Bramy Grodzkiej.
  3.  Zwiedzamy stary cmentarz żydowski (kirkut) na Kalinowszczyźnie.
  4.  Spacerujemy ulicą Ruską.
  5.  Przechodzimy obok Żydowskiego Domu Kultury im. Icchaka L. Pereca przy ul. Czwartek 4.
  6.  Przechodzimy przez ul. Unicką do Wyższej Uczelni Rabinackiej (Jesziwa Chachmej Lublin).
  7.  Idziemy obok byłego Szpitala Żydowskiego przy ul. Lubartowskiej, a potem do Izby Pamięci Żydów (bożnica). Zwiedzamy małe muzeum na pierwszym piętrze.
  8.  Przechodzimy ulicą Świętoduską na Plac Ofiar Getta.
  9.  Przechodzimy przez ulicę Kowalską na miejsce dawnych ulic nieistniejącego Żydowskiego Miasta: Szeroką – Jateczną – Krawiecką – Podzamcze.
  10.  Zwiedzamy wystawę poświęconą Lublinowi lat trzydziestych „Portret Miejsca” w Ośrodku „Brama Grodzka - Teatr NN”.

 

Informacje, które mogą być wykorzystane przez uczniów do przygotowania prezentacji

 1. Wstęp – krótki zarys historii Lublina i Miasta Żydowskiego

    Lublin uzyskał prawa miejskie w 1317 roku. Dzielnica Czwartek była wówczas przedmieściem, za miasto uważano jedynie Wzgórze Miejskie otoczone po najeździe Tatarów w 1341 r. murami miejskimi. Z tego okresu pochodzą Brama Krakowska i pierwotna Brama Grodzka. Lubelska gmina żydowska istniała już w XV wieku, jednak prawa miejskie uzyskała dopiero w 1523 roku od króla Zygmunta (gmina przemyska uzyskała takie prawa w latach 1018-1030, wrocławska w 1280, legnicka w 1301 a krakowska w 1304 roku), zyskując w XVIII wieku miano „Jerozolimy Polskiej”. Żydzi osiedlali się na pozostających pod jurysdykcją królewską terenach wokół Zamku, aż do Bramy Grodzkiej. Wstęp Żydów do miasta ograniczał przywilej królewski Non tolerandis judeais. W ciągu wieków przywilej ten był często znoszony, np. po pożarach w Mieście Żydowskim. Był on także często łamany przez kupców zarówno polskich jak i żydowskich.

 

2. Słuchamy krótkiej opowieści o dziejach Bramy Grodzkiej

    Bramę Grodzką (zwaną też Żydowską) wzniesiono w tym samym czasie co Bramę Krakowską, czyli w drugiej połowie XIV wieku. Nadzór nad nią sprawował w XV i XVI w. cech sukienników, który zaopatrywał ją w amunicję. Po pożarze, który w 1575 roku strawił miasto, odbudowano ją i pokryto dachem. W XVII w. dobudowano przedbramie i zamontowano most zwodzony, łączący miasto z długim drewnianym wiaduktem prowadzącym do Zamku. W 1785 roku z inicjatywy króla Stanisława Augusta brama została przebudowana według projektu nadwornego architekta – Dominika Merliniego. Straciła wówczas cechy obronności i została przerobiona na kamienicę mieszkalną z przejazdem na parterze. Świadectwem tych zmian jest monogram królewski (S.A.R.) oraz data "1785" – umieszczone na zwieńczeniu bramy. W bramie powstały wówczas maleńkie sklepiki. Po II wojnie światowej brama została zakupiona przez miasto. W latach 70 znajdowało się tu Liceum Plastyczne a następnie Lubelskie Studio Teatralne. Od 1990 roku w Bramie Grodzkiej ma swoją siedzibę Teatr NN, gdzie w chwili obecnej można obejrzeć wystawę „Portret Miejsca” pokazującą wielokulturowy Lublin z lat 30.

 

3. Zwiedzamy stary cmentarz żydowski („kirkut”) na Kalinowszczyźnie

    Cmentarz żydowski (kirkut) został założony w 1541 roku na wzgórzu zwanym Grodziskiem (we wczesnym średniowieczu istniał tu gród warowny, o czym świadczą ruiny wałów obronnych usypanych z ziemi, kamieni i drewna). Mury cmentarza wzniesiono w 1550 roku. Z cmentarzem i leżącym w pobliżu klasztorem franciszkanów (dzisiejszym klasztorem salezjanów) wiąże się legenda o dwóch braciach, którzy kupili górę. Jeden sprzedał swą część góry Żydom, a drugi franciszkanom. Kiedy Żydzi chowali zmarłych na swojej części, franciszkanie bili w dzwony. W czasie pogrzebu  pewnego cadyka, gdy zakonnicy bili w dzwony, zmarły powstał i zaczął czytać modlitwę z książki, którą przyniósł mu chłopiec. Gdy czytał, klasztor zapadał się w dół. Przerażeni zakonnicy przybiegli błagać o litość, więc cadyk przestał czytać, zamknął książkę i opadł bez sił. Od tamtej pory klasztor leży w dolinie poniżej cmentarza. Należy zwrócić uwagę na macewę Jakuba Koppelmana (zm. 1541) – uczonego, twórcy studiów talmudycznych w Polsce, oraz znajdujące się tuż obok macewy kantora Abrahama i talmudysty Jehudy Lejba. Za najcenniejsze uważane są macewy Widzącego z Lublina (zm. 1815) i talmudysty Szlomy Sachny (zm. 1558). W 1829 roku, kiedy zabrakło miejsca do pochówku, otwarto nowy cmentarz przy ul. Walecznych. Jest tam pochowanych około 40 tys. ludzi, wśród nich Majer Szapiro – założyciel i pierwszy wykładowca na Jesziwas Chachmej Lublin.

 

4. Spacerujemy ulicą Ruską, słuchając opowieści o ludziach i miejscach

    Ulica Ruska była nazywana przez Żydów Rajsze. Na rogu Ruskiej i Targowej, naprzeciwko placu, gdzie zatrzymywały się chłopskie furmanki, mieścił się dom modlitwy (besmedresz) rzeźników. Był on bardzo mały (miał powierzchnię ok. 20 m2) i zawsze panował tam ogromny ścisk. Przy Ruskiej 2 mieściła się jesziwa rabbiego Barucha Kockera. Przy Ruskiej 11 znajdował się zakład fryzjerski, o którym wiemy, że prowadził go kaleki młody człowiek, przezywany przez dzieci Dus bekl (Policzek), z którego wszyscy kpili. Specjalne żarty dotyczyły jego zainteresowania ładnymi dziewczętami. Wmawiano mu więc, że wszystkie dziewczęta za nim szaleją, a on nawet próbował się z nimi umawiać. Przy Ruskiej 13 sprzedawano najlepszą wodę sodowa i najtańsze cukierki, sklepik jednak po pewnym czasie zbankrutował. Jego właściciele Chumełe i Berk Geldferbowie podejrzewali swoją córkę Różę o to, że rozdawała dzieciom cukierki za darmo i tym przyczyniła się do upadku sklepiku. Budynek przy Ruskiej 13 graniczył z dużym placem prowadzącym bezpośrednio na Targ Rybny, zwany też żydowskim. Tam zatrzymywały się chłopskie furmanki z różnymi produktami, które chłopi sprzedawali po niższych cenach. Przywozili oni: drób, kartofle, grzyby, owoce i produkty mleczne. Kiedy nie było chłopskich furmanek na placu gromadziły się i bawiły się okoliczne dzieci. Naprzeciwko Ruskiej 13 znajdowała się piekarnia i magiel, a parę domów dalej, pod numerem 18, była szkoła ludowa z wieczornymi kursami dla dorosłych. Naprzeciw domu związków zawodowych (Ruska 34) mieściła się synagoga bractwa Bikur Cholim. Przy Ruskiej zachowała się stara żydowska studnia kończąca główną ulicę Miasta Żydowskiego – Szeroką. W budce siedziała Żydówka i sprzedawała na wiadra wodę (dwa wiadra bez względu na wielkość kosztowały 5 groszy, czyli tyle samo co bułka kajzerka) - korzystano z niej aż do II wojny światowej.

 

5. Mijamy Żydowski Dom Kultury im. I. L. Pereca przy ul. Czwartek 4

    Dom Kultury im. Icchaka Lejbusza Pereca (klasyka literatury jidysz pochodzącego z Zamościa) został wybudowany przez żydowskich socjalistów tuż przed II wojną światową. Mieścił nowoczesną szkołę, bibliotekę (około 50 tys. książek) i teatr. Jego otwarcie wyznaczono na 1 września 1939 r. Uroczystość ta nigdy się nie odbyła. Po wojnie mieszkały tu żydowskie rodziny powracające z byłego ZSRR. Obecnie w tym budynku mieści się Lubelska Kasa Chorych.



6. Przechodzimy przez ulicę Unicką do wyższej uczelni rabinackiej (Jesziwa Chachmej Lublin)

    Z inicjatywą wybudowania wyższej uczelni rabinackiej wystąpił rabin Majer Szapiro na Kongresie Żydów Ortodoksyjnych w Wiedniu. Szybko uzyskał zgodę, zebrał 355 tysięcy dolarów i rozpoczął budowę. Uczelnię otwarto w 1930 roku. Pięciopiętrowy gmach składał się z internatu dla 200 osób, sali wykładowej i biblioteki liczącej 10 tysięcy ksiąg. Absolwenci uczelni uzyskiwali dyplom Cebra de Rabanan. Pierwsze dyplomy wręczono w 1934 roku. Uczelnia słynęła z wysokiego poziomu nauczania nie tylko na ziemiach polskich, bowiem przybywali do niej studenci z całego świata. W 1939 r. hitlerowcy zamknęli uczelnię. W jej budynku urządzili szpital wojskowy. Nie wiadomo co stało się z cennym zbiorem książek, wśród których było wiele białych kruków – zabytkowych manuskryptów i starodruków.

 

7. Idziemy obok byłego Szpitala Żydowskiego przy ul. Lubartowskiej, a potem do Izby Pamięci Żydów (bożnica)

    W Izbie Pamięci Żydów ma swą siedzibę Towarzystwo Opieki Nad Pamiątkami Kultury Żydowskiej. Na początku XX w. założono tu synagogę cechu grabarzy. Po II wojnie światowej spotykali się w niej i modlili Żydzi, którzy przeżyli. Dziś Izba ma charakter małego muzeum ze zdjęciami przedwojennego Lublina, księgami w j. hebrajskim i jidysz oraz nielicznymi przedmiotami kultu. W 1995 r. do Izby wkradli się nieznani sprawcy i zabrali dużą część eksponatów.

 

8. Przechodzimy ulicą Świętoduską na Plac Ofiar Getta

    Pomiędzy Świętoduską a Nową (obecnie górna część Lubartowskiej) w 1851 roku został otwarty plac targowy, który przetrwał do końca lat dwudziestych XX w. W 1963 roku nazwano to miejsce Placem Ofiar Getta i postawiono tu pomnik poświęcony pomordowanym Żydom lubelskim. Na pomniku widnieją napisy w języku polskim i żydowskim: „W każdej garstce popiołu szukam swoich bliskich”.

 

9. Spacerujemy ulicami nieistniejącego Żydowskiego Miasta

     Ulica Szeroka szła łukiem od Kowalskiej do Ruskiej. Odchodziły do niej Wąska, Ciasna, Jateczna i inne. Przy obu jej końcach stały studnie, w których Żydówki sprzedawały wodę. Przy Szerokiej mieszkali głównie bogaci Żydzi. Stały tu okazałe domy, takie jak na Krakowskim Przedmieściu. W wielu domach znajdowały się domy modlitwy. Przy Szerokiej 2 była bożnica kotlarzy (Kotlar-Szul), naprzeciwko (Szeroka 3), na pierwszym piętrze – bożnica pomocników handlowych (Mszorim-Szul). Przy Szerokiej 19, znajdował się budynek Sejmu Czterech Ziem, który obradował aż do 1682 roku. Był to najsławniejszy żydowski sejm na terenach ówczesnej Polski i Litwy. Jeszcze dalej, w pobliżu dzisiejszego domu maklerskiego (Szeroka 28), mieszkał niegdyś Jakub Icchak Horowic – Widzący z Lublina, cadyk, który rozsławił Lublin na cały świat. Przed II wojną światową w budynku tym utworzono przytułek dla ubogich i kalek.
     Ulica Jateczna. W XVI w. teren ten kupił od wojewody Tęczyńskiego Izaak Maj i przekazał go gminie żydowskiej pod budowę instytucji kahalnych. W 1567 r. wybudowano tu wielką synagogę i nadano jej imię Szlomo Lurii Maharszala, a po kilku latach dobudowano mniejszą synagogę Maharama. Naprzeciw synagogi stał gminny dom nauki (bet-hamidrasz). Lubelską synagogę dwukrotnie trawiły pożary – pierwszy w październiku 1656 r., drugi zaś tuż przed II wojną światową. Synagoga i otaczające ją budynki kahalne miały wygląd nadany im w XVII wieku. Przy Jatecznej 8 znajdowała się łaźnia.
     Ulica Krawiecka była bardzo długa. Okrążała ona Górę Zamkową i stanowiła zewnętrzną granicą miasta. Mieszkali tu najbiedniejsi mieszkańcy dzielnicy żydowskiej. Domy na Krawieckiej pochodziły z XVIII wieku, stały w nieporządku, jednakże, wg M. Bałabana, dodawało to dzielnicy uroku. Przed II wojną światową Krawiecką zamieszkiwali głównie drobni rzemieślnicy – często w jednym pokoju mieszkała wielodzietna rodzina i działał warsztat.
      Ulica Podzamcze biegła równolegle do Krawieckiej, jednak w odróżnieniu od niej była o wiele bogatsza i stały przy niej o wiele starsze domy, przylegające ściśle do zbocza Góry Zamkowej. Pod numerem 12, na pierwszym piętrze mieściła się najstarsza lubelska synagoga - Saula Wahla, o którym legenda mówi, że był jednodniowym królem Polski (gdy szlachta polska nie mogła dojść do porozumienia, kto ma zostać królem Polski, a czas naglił, postanowiono wybrać na pewien czas Żyda Saula Wahla, który był bogatym dzierżawcą ceł i bankierem na dworze króla Stefana Batorego. Saul Wahl mieszkał na stałe w Brześciu, a do Lublina przyjeżdżał tylko na jarmarki i posiedzenia sejmu i prawdopodobnie wtedy ufundował synagogę). Po śmierci Saula Wahla synagogę przejął cech kuśnierzy. Po przebudowie nazwano ją Synagogą Gońców.

 

10. Zajęcia w „Ośrodku Brama Grodzka – Teatr NN”
 


    Przebieg zajęć:
    Część pierwsza (w Ośrodku)

  1.  Po obejrzeniu wystawy „Portret Miejsca” nauczyciel zapoznaje uczniów z metodą „historia mówiona”.
  2.  Uczniowie otrzymują przykładowy kwestionariusz wywiadu do samodzielnego przeprowadzenia.
  3.  Pracownik Ośrodka przygotowuje uczniów do samodzielnej pracy – wyjaśnia, w jaki sposób należy przeprowadzać, nagrywać i opracowywać wywiady.
  4.  Nauczyciel dokonuje podziału uczniów na grupy, w ramach których będą oni pracować samodzielnie. Do każdej grupy należy:
  • znalezienie osoby pamiętającej Lublin sprzed drugiej wojny światowej;
  • zarejestrowanie relacji (technika – dowolna: audio analog, audio MD, kamera video, kamera cyfrowa, ewentualnie – w sytuacji braku sprzętu audio/video zapis rozmowy na kartkach);
  • opracowanie relacji, przygotowanie się do zaprezentowania relacji innym uczniom.

 

    Część druga (na kolejnych zajęciach w Ośrodku lub w szkole)

  1. Każda z grup przedstawia zebrany materiał. Uczniowie prezentują swoje wywiady lub ich fragmenty, wskazują najciekawsze ich zdaniem wątki wypowiedzi, dzielą się zdobytą wiedzą o dawnym Lublinie, odnoszą ją do posiadanych materiałów ilustracyjnych (np. pokazują zdjęcia ulicy Szerokiej i czytają odnoszące się do niej fragmenty wywiadów).
  2. Wspólnie wykonują planszę, na której zapisywane są wnioski i najciekawsze informacje zdobyte dzięki wywiadom. Porównują Lublin współczesny z Lublinem z lat trzydziestych.
  3. Uczniowie wykonują samodzielną pracę pisemną lub rysunkową, podsumowującą zajęcia. Przykładowe tematy: „Lublin w latach 30.”;  „Lublin dawniej i dziś”,; „Dzielnica żydowska w Lublinie”;  „Życie codzienne w Lublinie przed wojną”.