Listy do Henia

Listy do Henia (warsztat)

Temat: Wielokulturowość
Miejscowość: Lublin
Powiązane przedmioty nauczania:
  • Język polski
  • Historia
  • Wiedza o kulturze
  • Wiedza o regionie
Metody pracy
  • Praca z tekstem
  • Praca z obrazami/zdjęciami
  • Pogadanka
  • Dyskusja
Pomoce dydaktyczne: zalaminowane fotografie [Załącznik nr 1 z fotografami w numeracji 1-33], 2 duże kartony, flamastry (4 szt.), długopisy (do 30 szt.), kartki A4 (40 szt.) i zwykłe koperty pocztowe do (30 szt.), ew. flipchart i magnesy
Autor: Aleksandra Zińczuk
Czas trwania lekcji: 105 minut
Grupa docelowa (uczniowie): Liceum/Technikum

Streszczenie:

   „Listy do Henia” to warsztaty edukacyjne wykorzystujące pracę z dokumentem. Na podstawie rzeczywistej historii lubelskiej rodziny Żytomirskich uczestnicy zapoznają się z losami ludności żydowskiej i polskiej w czasie II Wojny Światowej. Prowadzący aktywizuje młodzież do pracy zespołowej. Podczas zajęć młodzież wykazuje się własną kreatywnością i pomysłowością.

   Forma warsztatów: 4 ćwiczenia wykorzystujące metody interdyscyplinarne kończą się wspólnym pisaniem listów do Henia Żytomirskiego.

   Do celów warsztatu należy przede wszystkim: zdobycie wiedzy nt. wspólnej historii obu narodów, przełamanie barier kulturowych oraz uczenie się empatii wobec „innego” oraz ofiar Holokaustu. Dzięki ćwiczeniom młodzież uczy się historii dwukulturowego Lublina, dowiaduje się o losie Henia i jego rodziny, którzy zginęli w Zagładzie. Młodzież odczytuje wspólne dziedzictwo polsko-żydowskie. Zajęcia mają za zadanie uczyć wzajemnej tolerancji. Pokazanie przedwojennego Lublina ma na celu podkreślenie, że zróżnicowanie ludności pod względem społecznym, religijnym czy obyczajowym było wtedy czymś oczywistym.

Warsztat przeznaczony jest dla grupy maksymalnie 30 osobowej.


Cele zajęć:


Cele szczegółowe - Uczeń:

  • opowiada o wspólnej historii Polaków i Żydów na tle historii Lublina przed 1939 r.;
  • wskazuje wspólne elementy życia kulturalno-naukowego obu narodów w historii Lublina (zwanego przez Żydów „Jerozolimą Królestwa Polskiego” oraz „żydowskim Oksfordem”);
  • stosownie i z wyczuciem zachowuje się wobec „obcego”;
  • potrafi przełamać bariery kulturowe i zrozumieć funkcjonowanie stereotypów kulturowych;
  • pracuje z dokumentem tekstowym i ikonograficznym oraz kultywuje wiedzę na temat własnych korzeni.
     

Przebieg zajęć:


Wprowadzenie

1. Powitanie (5 min.)


Prowadzący przedstawia się i zaprasza wszystkich do zajęcia miejsc w kręgu i przedstawienia się.

2. Dyskusja (10 min.)

Prowadzący rozpoczyna luźną dyskusję, zadając pytania na temat „innego”, „obcego”:

  • Czy zdarza się, że nie lubimy osób, których nie znamy?
  • Dlaczego tak się dzieje? (ze strachu, przyzwyczajeń, uprzedzeń wyniesionych z domu lub jakiegoś środowiska);
  • co to są stereotypy kulturowe?
  • czy ważne jest przechowywanie pamięci o wydarzeniach historycznych?
  • Dlaczego ważna jest znajomość własnej kultury? (dzięki znajomości własnej kultury można poznać inne);
  • Czy można mówić o historii miejsca?

3. Wprowadzenie do ćwiczeń : Symbolika przestrzeni (10 min.)

Prowadzący wyjaśnia symbolikę miejsca, w którym odbywają się warsztaty (krótko o symbolice Bramy Grodzkiej) – młodzież zapoznaje się z historią Bramy Grodzkiej, Lublina żydowskiego [zał. 7, 8]. Jeśli warsztaty odbywają się w innym miejscu, warto także wyjaśnić, jaką instytucją jest Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN" [zał. 10].


Część główna

1. Ćwiczenie. Dopasuj elementy. Lublin przed wojną i w czasie wojny (10 min.)

Potrzebne materiały: zalaminowane fotografie [zał. 1 w formie PDF: zdjęcia 1-33], ewentualnie flipchart, mazak i magnesy.

     Uczestnicy warsztatów zostają podzieleni na dwie grupy, z których każda dostaje zalaminowane fotografie, które należy do siebie dopasować – uczestnicy mogą je układać dowolnie (istnieją różne warianty) i można pracować na zasadzie skojarzeń (wybrane zdjęcia można grupować w różne zestawy, np. puste miejsce po ul. Szerokiej pasuje nie tylko do zdjęcia współczesnego Lublina czy pustego miejsca, w którym robiono ostatnią fotografię Heniowi, ale też do zdjęcia przedstawiającego ulicę przed wojną lub do fotografii synagogi).

  Grupa pierwsza otrzymuje zestaw złożony ze zdjęć: 1, 2, 3, 6, 7, 9, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 25, 26, 32, 33, zaś grupa druga fotografie: 4, 5, 8, 10, 11, 12, 13, 20, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 31.

   Każda z grup następnie tłumaczy drugiej, na jakiej zasadzie ich zdjęcia zostały połączone w pary (lub zestawy). Robi to w ten sposób, że podchodzi do flipcharta i na magnesy przykleja zdjęcia (lub układa na podłodze/stoliku). Prowadzący prosi, żeby pierwsza grupa wybrała zdjęcie, które jej zdaniem jest najlepszym symbolicznym znakiem przeszłości Lublina, a druga – zdjęcie odpowiadające Lublinowi współczesnemu. Wybory są uzasadniane przez obie grupy. Dla prowadzącego przydatne są opisy fotografii [zał. 11], na podstawie których jest w stanie dopowiedzieć informacje, jakich uczestnicy mogą nie wiedzieć. Na koniec tych krótkich prezentacji prowadzący wyjaśnia, że dziecko pojawiające się na niektórych zdjęciach to Henio Żytomirski.

   

 

     Zdjęcia pozostają w tym miejscu, gdzie ułożyli je uczestnicy (np. na stole, podłodze). Teraz wszyscy proszeni są o zgromadzenie się wokół fotografii. Prowadzący prosi, żeby uczestnicy wspólnie scharakteryzowali, na podstawie wszystkich dostępnych zdjęć, Lublin przedwojenny, w którym przyszedł na świat Henio Żytomirski. Zachęca ich do odgadnięcia pewnych informacji o przedwojennym, wielokulturowym Lublinie, tak by uzyskać jego pełniejszy obraz; naprowadza uczestników pytaniami:

  • Jaką rolę spełniała w życiu Żydów synagoga? (była miejscem modlitwy, przy niej skupiali się religijni Żydzi, największa synagoga lubelska, synagoga Maharszala mieszcząca się blisko ul. Szerokiej, koło Wzgórza Zamkowego, została – jak inne – zburzona w czasie wojny);
  • Jak identyfikuje się inne narody? (symbole narodowe, język, herby, styl zachowania, ubierania się, itp.);
  • O czym świadczy fakt, że przed wojną wydawano w Lublinie prasę i książki, w tym również w języku jidisz? (był to ośrodek nauki, kultury i życia duchowego, zwany przez Żydów „Jerozolimą Królestwa Polskiego”, „żydowskim Oksfordem”, działali tu cadycy czyniący cuda, pisarze, artyści, lekarze oraz drukarze polscy i żydowscy; tu Żydzi drukowali świętą księgę Kabałę, która zaginęła);
  • Czym jest język jidisz? (ginący język Żydów aszkenazyjskich; „polin” – nazwa Polski w języku jidisz i hebrajskim – oznacza: „tu zostaniesz”, po prostu „dobre miejsce, miejsce, gdzie przyjdzie Mesjasz”).

Prowadzący prosi jedną osobę o przeczytanie krótkiej relacji Historii Mówionej związanej z omawianym tematem [zał. 1b].
      Prowadzący pyta uczestników o znanych lublinian oraz o skojarzenia z Lublinem. Opowiada, jak ludność pochodzenia żydowskiego zasiedlała od wieków Lublin (podaje liczby – zał. 7) i jak wyglądała dzielnica żydowska na Podzamczu przed wojną: ze swoistym klimatem, zapachami i śpiewami w języku jidisz, z ulicą Szeroką, a także jaka była specyfika innych, sąsiadujących z nią miejsc – ul. Lubartowskiej, Krakowskiego Przedmieścia. Zaznacza, że Lublin był miastem kultury, nauki i sztuki, pełnym ciekawych osobistości [zał. 7 i 8].

2. Ćwiczenie. Historia jednej rodziny - Henio Żytomirski (10 min.)

     Prowadzący informuje, że wśród wszystkich zdjęć znajdują się fotografie miejsc związanych z historią rodziny Żytomirskich. Prosi, żeby uczestnicy je odnaleźli. Niektóre z nich są dla ułatwienia podpisane (ul. Lubartowska, ul. Szeroka). Prowadzący zadaje pomocnicze pytania:

  • Które zdjęcia pokazują rodzinę, rodziców, dom rodzinny Henia? [zdjęcia nr 10, 21, 24];
  • Co może oznaczać dla człowieka dom rodzinny?
  • Które zdjęcie przedstawia widok z okna kamienicy dziadka Henia? [zdjęcie nr 7];
  • Co się dzieje na ulicy? Jacy ludzie się tam znajdują?
  • Dlaczego na zdjęciach urodzinowych Henio występuje w przebraniu króla? (z okazji święta Purim i związanego z nim, przypadającego na luty/marzec żydowskiego karnawału; to świętowanie na pamiątkę wyzwolenia Żydów przez księżniczkę Esterę, która przed królem wyprosiła łaskę dla ludu; kobiety przebierają się za mężczyzn, a mężczyźni za kobiety, zaś dzieci odgrywają historię z Księgi Estery; właśnie w okresie święta Purim Henio obchodził urodziny).


     Prowadzący prosi uczestników, aby odnaleźli zdjęcie przedstawiające rodzinę Henia na przystanku autobusowym [zdjęcie nr 23]. Pyta, dokąd jedzie widoczny na nim samochód i kto mógłby wyjeżdżać? (część rodziny emigruje do Palestyny w 1937 r., od lat 30. XX w. stale narastają prześladowania antysemickie, wielu Żydów – syjonistów – pragnęło tworzyć swój kraj i wrócić w rejony Ziemi Świętej).

Podczas omawiania zdjęć lub po zakończeniu przydatna może być biografia Henia Żytomirskiego [zał. 6a].

     Prowadzący informuje, w którym roku urodził się Henio i prosi uczestników, żeby policzyli, ile chłopiec miał lat, kiedy wybuchła II Wojna Światowa. Prosi o zidentyfikowanie zdjęcia, na którym Henio jest najstarszy, zaznaczając, że jest to ostatnie zdjęcie zrobione Heniowi latem 1939 r. Pyta, co uczestnikom mówi data 1 września 1939 roku? Prowadzący prosi, żeby uczestnicy spróbowali opisać Lublin w czasie wojny, zachęcając do odpowiedzi na pytania:

  • Które zdjęcia nie przedstawiają osób i co można wywnioskować ze zdjęć, na których widać zniszczenia? (nie istnieją ulice, domy ludzie, zniknął świat przedwojenny z ważnymi ośrodkami nauki i religii, synagogi, kościoły, szkoły), lecz zanim powstała całkowita pustka i nastąpiło zniszczenie miasta);
  • Jak wyglądają ludzie na zdjęciach z getta? (normalnie, ale czy mogą się spodziewać na jaką skalę ludobójstwo wydarzy się za rok/dwa lata? Czy my dziś umielibyśmy sobie wyobrazić, że znowu coś takiego się stanie, że spotka to nas?).

Prowadzący prosi, aby uczestnicy wskazali różnice na zdjęciach zrobionych w dzielnicy żydowskiej przed wojną i w czasie wojny (na zdjęciach z 1941 r. Żydzi w getcie noszą na rękawach przepaski z gwiazdą Dawida). Pyta:

  • Gdzie może być w tym czasie Henio? (opuszcza rodzinny dom, tak jak wszyscy Żydzi w mieście, którzy mają obowiązek przenieść się do getta; rodzinie Henia przydzielono lokal na ul. Kowalskiej 11 – zdjęcie nr 13);
  • Jakie mogą być warunki w niewielkim getcie, do którego przybywa coraz więcej ludności żydowskiej z całego miasta, a z czasem nawet z całej Polski? (kilka rodzin mieszka razem w jednym mieszkaniu, złe warunki sanitarne, brak intymności, brak podstawowych warunków choćby do zwyczajnego życia).

Prowadzący opowiada o utworzeniu getta w rejonie Podzamcza oraz o jego likwidacji (naziści utworzyli getto w 1941 r.; likwidowali je, stopniowo, w 1942 roku; tak jak w innych miastach, oznaczało to mordowanie ludności na miejscu oraz wywózki do obozu Zagłady w Bełżcu) [zał. 9].

Prowadzący prosi uczestników o odszukanie listu ojca Henia i sprawdzenie:

  • kim jest adresat (stryj Henia, Leon, który wyjechał do Palestyny);
  • jaka jest data wysłania listu (7 marca 1943);
  • co tam jest napisane (prośba do uczestników o głośne odczytanie);
  • co to oznacza, że Henio i ojciec są razem (to znaczy, że oni ocaleli i można przypuszczać, że reszta rodziny jest gdzie indziej, gdzie?);
  • dlaczego list jest krótki (obowiązywała cenzura);
  • dlaczego na liście jest znak krzyża (listy były wysyłane przez Czerwony Krzyż, także po wojnie przez tę organizację ludzie próbowali odnaleźć się);
  • gdzie jest rodzina Żytomirskich, gdzie znajduje się Henio (po likwidacji getta ludność wywożono do obozu Zagłady do Bełżca; często mężczyźni bardziej przydatni do prac fizycznych zostali przeniesieni do obozu koncentracyjnego na Majdanku, gdzie prawdopodobnie trafił Samuel Żytomirski z synem).

Prowadzący prosi uczestników o odszukanie trzech fotografii przedstawiających książki, z których uczyły się dzieci przed wojną. Zadaje pytania:

  • Czym różniły się elementarze dla dzieci polskich, żydowskich czy białoruskich?
  • Jakiego świata z elementarza uczył się Henio?
  • Jaki był los polskich, białoruskich, ukraińskich i żydowskich dzieci podczas wojny? (pokrzywdzone, biedne, chore, bez domu, bez rodziny, przeżyły często dzięki kradzieży; jednak tylko dzieci żydowskie musiały się ukrywać, niektóre matki oddawały kobietom polskim swoje dzieci na wychowanie, żeby przeżyły; jeśli dzieci żydowskie trafiały do obozów koncentracyjnych, to tam były od razu wysyłane do komory gazowej);
  • Co działo się z dziećmi, które trafiały do obozów koncentracyjnych, ale nie były pochodzenia żydowskiego? (zmarły w obozie lub przeżyły) – tu prowadzący prosi 2 osoby z drugiej grupy o przeczytanie fragmentów relacji świadków [zał. 1c i 1d].

Niepodpisane zdjęcia mogą sprowokować uczestników do symbolicznego odczytania pustki po nieistniejącym już świecie [zdjęcia nr 8, 12, 28]. Prowadzący pyta uczestników, jakie wrażenia wywołują w nich puste miejsca przedstawione na tych fotografiach.

     Podsumowując ćwiczenie, prowadzący pyta, skąd wiemy, że był ktoś taki jak Henio, przecież tysiące dzieci zginęło w obozach śmierci, nie nadawano im numerów i nie były wpisane w dokumenty nazistów? (dzięki dokumentom takim jak listy czy zdjęcia, dzięki ludzkiej pamięci, m.in. dzięki Necie Żytomirskiej-Avidar [zał. 6b] oraz działaniom takim jak  „Listy do Henia”– [zał. 10].



3. Ćwiczenie: Narysuj drzewo genealogiczne (20 min.)

Potrzebne materiały: [zał. 2], długopisy, kartki.

     W obu grupach młodzież dobiera się w pary. Wszyscy uczestnicy otrzymują kartki [zał. 2] i dopisują na przedstawionym drzewie genealogicznym imiona i nazwiska członków swojej rodziny. Po zakończeniu zadania uczestnicy zapisują na odwrocie kartek (na których rekonstruowali swoje drzewo genealogiczne), co sprawiło im największą trudność przy tym zadaniu.

     W podsumowaniu ćwiczenia prowadzący zadaje pytanie, co napisali uczestnicy na odwrocie kartki, czyli jakie problemy napotkali podczas rekonstruowania swojego drzewa. Zachęca, żeby kartki zabrać ze sobą i poprosić rodziców lub dziadków o pomoc w ich wypełnieniu.



4. Ćwiczenie: Narysuj drzewo genealogiczne rodziny Żytomirskich (10 min.)

Potrzebne materiały: [zał. 3-3c], flamastry, 2 kartony.

    Uczestnicy dzielą się na grupy 4-osobowe. Otrzymują po jednym dużym kartonie, na którym mają narysować drzewo genealogiczne rodziny Żytomirskich. Pomoc w tym stanowią rozdane załączniki [zał. 3-3c]. Prowadzący przypomina, skąd wzięły się materiały dotyczące rodziny Żytomirskich (zrekonstruowane przez Netę Żytomirską-Avidar drzewo genealogiczne i załączniki 3-3c).

    Obie grupy mają 5 minut na odtworzenie drzewa, przy czym część grup ma wyprowadzić drzewo genealogiczne od Henia Żytomirskiego, zaś pozostałe grupy od Nety Żytomirskiej-Avidar. Po 5 minutach uczestnicy porównują, która grupa zdążyła pełniej zrealizować zadanie, zastanawiają się nad: pokrewieństwem (kim byłby dziś Henio dla Nety); jaka jest różnica pomiędzy narysowanymi drzewami; w których centrum znajduje się Henio; gdzie w centrum jest Neta (historia Nety, która urodziła się w kibucu w Palestynie w 1943 r. – a więc jeszcze podczas II Wojny Światowej; jej ojciec wyjechał z Lublina w 1937 r., a reszta rodziny, która tu została zginęła podczas Holokaustu).


Podsumowanie zrealizowanych ćwiczeń (10 min.)

Prowadzący zachęca do podjęcia wspólnej próby znalezienia odpowiedzi na pytania:

  • Czym jest dokument? (świadectwem historii w różnych postaciach – świadectwo ustne, fotografia, list, akta prawne, mapy, itd.);
  • Czy praca z dokumentem jest pożyteczna? (tak, ponieważ można dowiedzieć się więcej o czasach minionych, o których czasem już nikt nie pamięta i nie potrafi opowiedzieć następnym pokoleniom);
  • Jak możemy unikać wydawania bezpodstawnych sądów na temat innych kultur, innych ludzi? (ucząc się, zdobywając wiedzę na temat świata, swojej tradycji i innych kultur; nie przejmując bezmyślnie agresyjnych postaw i haseł ideowych);
  • Co sprawia, że nasza wiedza o świecie i ludziach jest ograniczona? (inne wychowanie, przyzwyczajenia, kwestie narodowościowe, przekonania religijne, poglądy polityczne, niewiedza, agresja, lęk przed odrzuceniem społecznym, brak zdolności samodzielnego myślenia, postrzegania i wysuwania wniosków o świecie i ludziach, nieufność);
  • Czy te warsztaty zmieniły myślenie uczestników o dokumencie, o postrzeganiu innych narodowości?

Prowadzący zaprasza do wykonania zadania kończącego warsztaty.


5. Ćwiczenie. Finał warsztatów: Piszemy listy do Henia Żytomirskiego (20 min.)

Potrzebne materiały: karki, długopisy, koperty.

     Na zakończenie każdy z osobna pisze list do Henia Żytomirskiego. Prowadzący wyjaśnia, jak zaadresować list do Henia Żytomirskiego: wszyscy piszą list na adres, gdzie mieścił się dom rodzinny Henia (ul. Szewska 3, Lublin) i dlaczego jest to ważne (w ten sposób upamiętniamy historię Henia, staje się on przez to dla nas- nie jedną z wielu ofiar Holokaustu, które ciężko sobie wyobrazić, a konkretnym człowiekiem z imieniem i nazwiskiem; nie jest anonimowy – w obozach koncentracyjnych odbierano ludziom tożsamość i nadawano numery, odbierając jednocześnie wszystko. Pisanie litu do Henia jest w pewnej mierze postawą protestu wobec wojen i nacjonalizmów narodowych, ponieważ Henio, dziecko, jest symbolem niewinności).

     Prowadzący zachęca również opiekunów młodzieży do napisania listów. Na koniec zbiera listy od uczestników oraz ankiety od opiekunów. Warto zadbać o to, żeby opiekunowie wpisali w ankietach adres do korespondencji/adres szkoły.


Podsumowanie

Prowadzący na koniec zestawia 2 fotografie: ostatnie zdjęcie Henia Żytomirskiego oraz fotografię z tego samego, pustego miejsca z Krakowskiego Przedmieścia 64. Zestawiając fotografie podkreśla, że dzięki jednej historii o Heniu Żytomirskim możemy dostrzec także większą pustkę, która pozostała po II Wojnie Światowej w Lublinie i w wielu innych polskich miastach, które niegdyś przez wieki zamieszkiwała ludnosć żydowska. Zaznacza, jak duże ma znaczenie pamięć i upamiętnianie przeszłości, szczególnie gdy nie przetrwała w przestrzeni miasta architektura świadcząca o jego wieloetnicznej historii.

Prowadzący dziękuje wszystkim uczestnikom za wykonanie wspólnych ćwiczeń i wzięcie udziału w warsztatach.

UWAGA: Listy zostają w Archiwum Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Natomiast jeśli warsztaty odbywają się w innym miejscu (np. szkole), to prosimy o ich przekazanie do Archiwum Ośrodka.

Kontakt: Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”
ul. Grodzka 21
20-112 Lublin
tel. (081) 532 58 67
fax. (081) 534 61 10
e-mail: teatrnn@tnn.lublin.pl

Lublin, luty 2010.


Materiały dodatkowe:
warsztaty__listy_do_henia_zalaczniki.pdf